Γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση: Παθολογία και διατροφή

Γράφει ο Γιώργος Αναστασιάδης, Κλινικός Διαιτολόγος – Διατροφολόγος MSc, Θεσσαλονίκη, τηλ. 6981018246, email: anastasiadis.diet@yahoo.com

Τι είναι η γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση (ΓΟΠ);

Γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση ή ΓΟΠ είναι η επιστροφή του γαστρικού περιεχομένου προς τον οισοφάγο. Σε μικρό βαθμό συμβαίνει σε όλους τους ανθρώπους, κυρίως μετά τα γεύματα, και δεν αποτελεί νόσο.

Χαρακτηρίζεται ως νόσος (γαστροοισοφαγική παλινδρομική νόσος ή ΓΟΠΝ) όταν προκαλεί ενοχλητικά συμπτώματα που επηρεάζουν την ποιότητα ζωής ή όταν οδηγεί σε βλάβες του οισοφάγου, όπως η οισοφαγίτιδα. Ως ενοχλητικά θεωρούνται τα ήπια συμπτώματα που εμφανίζονται 2 ή περισσότερες ημέρες την εβδομάδα, καθώς και τα μέτρια ή σοβαρά συμπτώματα που εμφανίζονται περισσότερες από μία ημέρα την εβδομάδα [1].

Οι περισσότεροι ασθενείς με γαστροοισοφαγική παλινδρομική νόσο έχουν φυσιολογική γαστροσκόπηση, δηλαδή δεν εμφανίζουν οισοφαγίτιδα. Η απουσία βλαβών στην γαστροσκόπηση δεν σημαίνει ότι τα συμπτώματα δεν είναι υπαρκτά ή ότι δεν χρειάζονται αντιμετώπιση [1].

Πρόκειται για ένα από τα συχνότερα πεπτικά νοσήματα παγκοσμίως. Σύμφωνα με τα δεδομένα της μελέτης Global Burden of Disease, το 2021 υπολογίζονταν περίπου 825,6 εκατομμύρια άτομα με ΓΟΠΝ, με σαφή αυξητική τάση τις τελευταίες 3 δεκαετίες [2].

Γιατί συμβαίνει η γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση;

Ανάμεσα στον οισοφάγο και το στομάχι βρίσκεται ο κατώτερος οισοφαγικός σφιγκτήρας. Ανοίγει για να περάσει η τροφή και παραμένει κλειστός ώστε να μην επιστρέφει το περιεχόμενο του στομάχου προς τα πάνω.

Στους περισσότερους ασθενείς η παλινδρόμηση δεν οφείλεται σε μόνιμη αδυναμία του σφιγκτήρα, αλλά σε παροδικές χαλάσεις του, οι οποίες συμβαίνουν συχνότερα και διαρκούν περισσότερο από ό,τι φυσιολογικά. Μόνιμα χαμηλή πίεση του σφιγκτήρα παρατηρείται κυρίως στη σοβαρή οισοφαγίτιδα. Συμβάλλουν επίσης η διαφραγματοκήλη, η καθυστερημένη κένωση του στομάχου, η μειωμένη ικανότητα του οισοφάγου να απομακρύνει το οξύ, καθώς και η αυξημένη ενδοκοιλιακή πίεση στην παχυσαρκία και στην εγκυμοσύνη [1,3].

Ποια είναι τα συμπτώματα της γαστροοισοφαγικής παλινδρόμησης;

Τα δύο τυπικά συμπτώματα είναι:

ο οπισθοστερνικός καύσος, δηλαδή το αίσθημα καψίματος πίσω από το στέρνο
η αναγωγή, δηλαδή η άνοδος γαστρικού περιεχομένου στον φάρυγγα ή στο στόμα, συχνά με ξινή ή πικρή γεύση

Λιγότερο συχνά εμφανίζονται βραχνάδα, πονόλαιμος, χρόνιος βήχας, αίσθημα ξένου σώματος στον λαιμό, διαβρώσεις της αδαμαντίνης των δοντιών και επιδείνωση προϋπάρχοντος άσθματος. Τα συμπτώματα αυτά έχουν πολλές άλλες αιτίες και δεν αποδίδονται στην παλινδρόμηση χωρίς έλεγχο.

Το θωρακικό άλγος μπορεί να προέρχεται από τον οισοφάγο, όμως πρώτα πρέπει να αποκλειστεί καρδιολογική αιτία.

Πότε πρέπει να δείτε γιατρό χωρίς καθυστέρηση;

Οι διατροφικές οδηγίες δεν αντικαθιστούν την ιατρική εκτίμηση. Η γαστροσκόπηση συνιστάται όταν υπάρχουν συμπτώματα συναγερμού ή πολλαπλοί παράγοντες κινδύνου για οισοφάγο Barrett [1]. Απευθυνθείτε σε γαστρεντερολόγο αν έχετε:

δυσκολία ή πόνο στην κατάποση
ανεξήγητη απώλεια βάρους
εμετό με αίμα ή μαύρες κενώσεις
επίμονο εμετό
αναιμία
συμπτώματα που ξεκινούν μετά τα 50 έτη ή δεν υποχωρούν με τη θεραπεία
οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του οισοφάγου ή του στομάχου

Τι να τρώω και τι όχι;

Το μέτρο με την ισχυρότερη τεκμηρίωση δεν είναι κάποια απαγόρευση τροφίμου, αλλά η απώλεια βάρους στα υπέρβαρα και παχύσαρκα άτομα. Ακόμη και μέτρια μείωση του σωματικού βάρους περιορίζει τα συμπτώματα [1,3].

Οι σύγχρονες οδηγίες δεν συνιστούν γενικευμένη αποφυγή τροφίμων για όλους. Συνιστούν να αποφεύγει ο καθένας εκείνα που ο ίδιος αναγνωρίζει ότι του προκαλούν συμπτώματα, με σταδιακή αντικατάστασή τους από ηπιότερες επιλογές αντί για καθολικές απαγορεύσεις [3]. Ένα ημερολόγιο τροφίμων και συμπτωμάτων για δύο εβδομάδες βοηθά περισσότερο από μια μακροσκελή λίστα απαγορεύσεων.

Χρήσιμος είναι επίσης ο περιορισμός του όγκου των γευμάτων και το αργό μάσημα. Τα μικρά και συχνά γεύματα μειώνουν τη διάταση του στομάχου και τις παροδικές χαλάσεις του σφιγκτήρα [3,4].

Τρόφιμα που ενοχοποιούνται συχνότερα:

εσπεριδοειδή, όπως πορτοκάλι, γκρέιπφρουτ και λεμόνι, καθώς και οι χυμοί τους
ντομάτα, σάλτσες ντομάτας και λιπαρές σάλτσες
καυτερά και πικάντικα τρόφιμα
τηγανητά τρόφιμα και τρόφιμα υψηλής περιεκτικότητας σε λίπος, όπως πλήρη γαλακτοκομικά, βούτυρο, λιπαρά και επεξεργασμένα κρέατα και έτοιμο φαγητό
σοκολάτα, σιροπιαστά γλυκά και σφολιατοειδή
μέντα και δυόσμος
ανθρακούχα αναψυκτικά
καφές και τσάι, τα οποία μπορεί να μειώνουν την πίεση του σφιγκτήρα
αλκοόλ

Η συσχέτιση των τροφίμων αυτών με τα συμπτώματα δεν είναι σταθερή σε όλες τις μελέτες, γι’ αυτό και η αποφυγή τους πρέπει να είναι εξατομικευμένη [3].

Τρόφιμα που συνήθως γίνονται καλύτερα ανεκτά:

φρούτα χαμηλότερης οξύτητας, όπως μπανάνα, μήλο, αχλάδι και πεπόνι [3]
λαχανικά όπως αγγούρι, κολοκυθάκι, μπρόκολο και καρότο
δημητριακά ολικής άλεσης, βρώμη, ρύζι, πατάτα
άπαχο κρέας, πουλερικά χωρίς πέτσα, ψάρι, στη θέση των λιπαρών επεξεργασμένων κρεάτων [3]
γαλακτοκομικά χαμηλών λιπαρών, καφές χωρίς καφεΐνη
φαγητά βραστά, μαγειρευτά με λίγο λίπος ή ψητά, αντί για τηγανητά

Η μαστίχα Χίου

Η μάσηση τσίχλας χωρίς ζάχαρη μετά τα γεύματα αυξάνει την παραγωγή σάλιου. Τα διττανθρακικά του σάλιου εξουδετερώνουν το οξύ που έχει ήδη παλινδρομήσει στον οισοφάγο και οι συχνότερες καταπόσεις επιταχύνουν την απομάκρυνσή του. Το σάλιο δεν μεταβάλλει την οξύτητα του γαστρικού υγρού μέσα στο στομάχι.

Η μαστίχα Χίου έχει αναγνωρισμένη παραδοσιακή χρήση σε ήπιες διαταραχές του ανώτερου πεπτικού από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων [5]. Σε τυχαιοποιημένη διασταυρούμενη μελέτη σε ενήλικες με λειτουργική δυσπεψία, η χορήγηση μαστίχας για 4 εβδομάδες βελτίωσε το μετεωρισμό και τον οπισθοστερνικό καύσο σε σύγκριση με την περίοδο χωρίς παρέμβαση [6]. Τα ευρήματα αυτά αφορούν τη λειτουργική δυσπεψία και όχι τη γαστροοισοφαγική παλινδρομική νόσο, για την οποία τα ειδικά δεδομένα παραμένουν περιορισμένα.

Καθημερινές συνήθειες

Συνήθειες που επιδεινώνουν τα συμπτώματα:

κάπνισμα
κατάκλιση αμέσως μετά το γεύμα
βαρύ ή όψιμο δείπνο
στενά ρούχα και σφιχτές ζώνες
σκύψιμο μετά το φαγητό
άρση βαρέων αντικειμένων και έντονη άσκηση με πλήρες στομάχι [3]
παρατεταμένο στρες, το οποίο αυξάνει την αντίληψη των συμπτωμάτων

Συνήθειες που βοηθούν:

διατήρηση υγιούς σωματικού βάρους και απώλεια βάρους όταν χρειάζεται [1,3,4]
αργό μάσημα και ήρεμο γεύμα [3]
τελευταίο γεύμα δύο έως τρεις ώρες πριν την κατάκλιση [3]
ανύψωση του κεφαλικού άκρου του κρεβατιού κατά 15 έως 20 εκατοστά, με τάκους στα πόδια του κρεβατιού ή σφήνα κάτω από το στρώμα, όχι με επιπλέον μαξιλάρια [3]
κατάκλιση στην αριστερή πλευρά [3]
παραμονή σε όρθια ή καθιστή στάση μετά το φαγητό
ήπιο περπάτημα μετά το γεύμα, αποφεύγοντας την έντονη άσκηση αμέσως μετά [3]
διακοπή καπνίσματος [1,3]

Φάρμακα

Η ασπιρίνη και τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα μπορεί να βλάψουν τον βλεννογόνο του στομάχου και του οισοφάγου. Αν λαμβάνετε ασπιρίνη για την προστασία της καρδιάς, μην τη διακόψετε μόνοι σας. Συζητήστε το με τον γιατρό σας.

Τα συμπτώματα μπορεί επίσης να επιδεινώνονται από ανταγωνιστές ασβεστίου, νιτρώδη, αντιχολινεργικά, θεοφυλλίνη και διφωσφονικά. Καμία αλλαγή αγωγής δεν γίνεται χωρίς ιατρική οδηγία.

Συμπερασματικά

Το όργανο που πάσχει στη γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση είναι ο οισοφάγος. Η αντιμετώπιση στηρίζεται σε σταθερές συνήθειες που διατηρούνται μακροχρόνια, στη ρύθμιση του σωματικού βάρους και σε μια ισορροπημένη διατροφή προσαρμοσμένη στο τι ανέχεται ο καθένας. Οι διατροφικές και συμπεριφορικές παρεμβάσεις λειτουργούν συμπληρωματικά προς τη φαρμακευτική αγωγή και δεν την αντικαθιστούν [3].

Αν αντιμετωπίζετε γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση και αναζητάτε εξατομικευμένη διατροφική καθοδήγηση, είμαστε εδώ για να σε βοηθήσουμε. Μαζί θα δημιουργήσουμε ένα διατροφικό πλάνο προσαρμοσμένο στις ανάγκες σας, με στόχο τη διαχείριση των συμπτωμάτων και τη βελτίωση της καθημερινότητάς σας.

Βιβλιογραφία

ASGE Standards of Practice Committee, Desai M, Ruan W, Thosani NC, et al. American Society for Gastrointestinal Endoscopy guideline on the diagnosis and management of GERD: summary and recommendations. Gastrointest Endosc. 2025;101(2):267-284. doi:10.1016/j.gie.2024.10.008
Mo L, Liu Z, Cao W, Gong H, Wu J, Lin M, Pan W. Global, regional, and national burden of gastroesophageal reflux disease (1990-2021): age-period-cohort analysis and Bayesian projections. Front Public Health. 2025;13:1576527. doi:10.3389/fpubh.2025.1576527
Lee JY, Kim SE, Shin JE, Cha B, Na W, You HS, Kim YS. Gastroesophageal reflux disease. Korean J Gastroenterol. 2025;85(4):440-450. doi:10.4166/kjg.2025.115
Lakananurak N, Pitisuttithum P, Susantitaphong P, Patcharatrakul T, Gonlachanvit S. The efficacy of dietary interventions in patients with gastroesophageal reflux disease: a systematic review and meta-analysis of intervention studies. Nutrients. 2024;16(3):464. doi:10.3390/nu16030464
European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products. Addendum to assessment report on Pistacia lentiscus L., resina (mastic). EMA/HMPC/32686/2024. Amsterdam: EMA; 24 July 2024.
Kleftaki SA, Amerikanou C, Tzavara C, et al. A randomized, three-way crossover clinical trial on the efficacy of Mastiha based therapies (Pistacia lentiscus var. Chia) in functional dyspepsia. Pharmacol Res. 2025;222:108019. doi:10.1016/j.phrs.2025.108019