Μεταβολικό σύνδρομο: διάγνωση και θεραπεία

Γράφει ο Γιώργος Αναστασιάδης, Κλινικός Διαιτολόγος – Διατροφολόγος MSc, Θεσσαλονίκη, τηλ. 6981018246, email: anastasiadis.diet@yahoo.com

Τι είναι το μεταβολικό σύνδρομο;

Το μεταβολικό σύνδρομο είναι ένας συνδυασμός μεταβολικών διαταραχών που αυξάνει τον κίνδυνο καρδιαγγειακής νόσου και σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, περίπου 1 στους 4 ενήλικες παγκοσμίως πληροί τα κριτήρια.¹ Τα ποσοστά αυξάνονται λόγω του σύγχρονου τρόπου ζωής.

Σήμερα το μεταβολικό σύνδρομο εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο του καρδιο-νεφρο-μεταβολικού συνδρόμου (CKM), που περιγράφει τη στενή αλληλεπίδραση μεταξύ παχυσαρκίας, σακχαρώδη διαβήτη, νεφρικής νόσου και καρδιαγγειακής νόσου. Η σχετική κατευθυντήρια οδηγία δημοσιεύθηκε το 2026 και κατατάσσει το μεταβολικό σύνδρομο στο στάδιο 2 του CKM.² Η έγκαιρη αναγνώριση έχει μεγάλη σημασία, γιατί στα πρώιμα στάδια η κατάσταση μπορεί να βελτιωθεί ή και να αναστραφεί με κατάλληλες παρεμβάσεις.

Μεταβολικό σύνδρομο: Διάγνωση

Απαιτείται η παρουσία τουλάχιστον 3 από τα 5 παρακάτω κριτήρια:^2,3

1. Κοιλιακή παχυσαρκία: περίμετρος μέσης ≥102 cm στους άνδρες και ≥88 cm στις γυναίκες (ή ≥90/≥80 cm σε άτομα ασιατικής καταγωγής), σύμφωνα με την οδηγία του 2026.² Σε ευρωπαϊκούς πληθυσμούς χρησιμοποιούνται συχνά χαμηλότερα όρια (94/80 cm, κριτήρια IDF).³
2. Αυξημένη αρτηριακή πίεση: συστολική ≥130 ή διαστολική ≥80 mmHg, ή λήψη αντιυπερτασικής αγωγής.²
3. Αυξημένο σάκχαρο νηστείας: ≥100 mg/dL ή λήψη αγωγής για υπεργλυκαιμία.
4. Υψηλά τριγλυκερίδια: ≥150 mg/dL ή λήψη αγωγής για υπερτριγλυκεριδαιμία.
5. Χαμηλή HDL («καλή») χοληστερόλη: <40 mg/dL στους άνδρες και <50 mg/dL στις γυναίκες, ή λήψη σχετικής αγωγής.

Ο βασικός μηχανισμός είναι η αντίσταση στην ινσουλίνη. Τα κύτταρα δεν ανταποκρίνονται σωστά στην ινσουλίνη, με αποτέλεσμα υπερινσουλιναιμία και σταδιακή αύξηση του σωματικού βάρους.

Τι μπορώ να κάνω ή να μην κάνω για να προλάβω ή να θεραπεύσω το μεταβολικό σύνδρομο;

• Κεντρική παχυσαρκία: Το σπλαχνικό λίπος είναι ο σημαντικότερος παράγοντας. Αυξάνει τη χρόνια φλεγμονή και διαταράσσει τη δράση της ινσουλίνης.
• Καθιστική ζωή: Η έλλειψη άσκησης μειώνει την ευαισθησία των μυών στην ινσουλίνη.
• Κακή διατροφή: Υπερκατανάλωση επεξεργασμένων υδατανθράκων, trans λιπαρών, ζάχαρης και υπερεπεξεργασμένων τροφών.
• Κάπνισμα: Αυξάνει την αντίσταση στην ινσουλίνη και τα τριγλυκερίδια και μειώνει την HDL.
• Χρόνιο στρες: Η παρατεταμένη έκκριση κορτιζόλης ευνοεί τη συσσώρευση σπλαχνικού λίπους.
• Κακός ύπνος: Η αϋπνία και η υπνική άπνοια διαταράσσουν τον μεταβολισμό της γλυκόζης.

Μεταβολικό σύνδρομο: Συμπτώματα

Το μεταβολικό σύνδρομο συχνά εξελίσσεται σιωπηλά. Τα επιμέρους στοιχεία (τριγλυκερίδια, HDL, σάκχαρο) δεν δίνουν συμπτώματα στα αρχικά στάδια. Η πιο ορατή ένδειξη είναι η αυξημένη περίμετρος μέσης.

Όταν αυξάνεται το σάκχαρο, μπορεί να εμφανιστούν:

• Πολυδιψία (αυξημένη δίψα)
• Πολυουρία (συχνή ούρηση, ιδίως τη νύχτα)
• Κόπωση, ειδικά μετά τα γεύματα
• Θαμπή όραση

Όταν αυξάνεται η αρτηριακή πίεση, μπορεί να εμφανιστούν:

• Πονοκέφαλος, κυρίως ινιακός
• Ζάλη ή ίλιγγος
• Δύσπνοια στην κόπωση

Κάθε πότε πρέπει να γίνεται έλεγχος;

• Η περίμετρος μέσης, το BMI και η αρτηριακή πίεση μετριούνται τουλάχιστον μία φορά τον χρόνο σε όλους τους ενήλικες.²
• Λιπίδια, σάκχαρο και νεφρική λειτουργία (eGFR) ελέγχονται κάθε 5 χρόνια όταν δεν υπάρχει κανένας παράγοντας κινδύνου, κάθε 2 έως 3 χρόνια σε υπέρβαρους ή με προδιαβήτη και τουλάχιστον ετησίως όταν υπάρχει μεταβολικός παράγοντας κινδύνου (π.χ. μεταβολικό σύνδρομο). Σε αυτή την ομάδα προστίθεται ετησίως και η αλβουμίνη ούρων (UACR).²
• Νωρίτερα και συχνότερα αν υπάρχουν παράγοντες κινδύνου (οικογενειακό ιστορικό διαβήτη ή νεφρικής ανεπάρκειας, σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, ιστορικό επιπλοκών εγκυμοσύνης).²
• Στις ηλικίες 30 έως 79 ετών χωρίς γνωστή καρδιαγγειακή νόσο, ο γιατρός υπολογίζει τον 10ετή (και σε νεότερους 30ετή) καρδιαγγειακό κίνδυνο με το εργαλείο PREVENT.^2,4
• Σε διαβήτη ή σε τουλάχιστον 2 καρδιομεταβολικούς παράγοντες κινδύνου, ο δείκτης FIB-4 (ηλικία, AST, ALT, αιμοπετάλια) υπολογίζεται κάθε 1 έως 2 χρόνια για την ηπατική ίνωση.^2,5 Σε παχύσαρκους ελέγχεται κάθε χρόνο η ύπαρξη συμπτωμάτων υπνικής άπνοιας.²

Τι μπορεί να προκαλέσει μεταβολικό σύνδρομο;

Χωρίς αντιμετώπιση, αυξάνεται ο κίνδυνος σοβαρών παθήσεων:

• Σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2: Η πιο συχνή εξέλιξη. Ο κίνδυνος είναι περίπου πενταπλάσιος.³
• Καρδιαγγειακά νοσήματα: Ο κίνδυνος αυξάνεται (στεφανιαία νόσος, έμφραγμα, εγκεφαλικό, καρδιακή ανεπάρκεια, κολπική μαρμαρυγή).²
• Στεατωτική νόσος του ήπατος σχετιζόμενη με μεταβολική δυσλειτουργία (MASLD, παλαιότερα NAFLD): Συσσώρευση λίπους στο ήπαρ που μπορεί να οδηγήσει σε φλεγμονή (MASH), ίνωση και κίρρωση.^2,6
• Χρόνια νεφρική νόσος: Η υπέρταση και ο διαβήτης βλάπτουν σταδιακά τα νεφρά.
• Υπνική άπνοια: Αμφίδρομη σχέση με την παχυσαρκία και την αντίσταση στην ινσουλίνη.
• Ορισμένοι καρκίνοι: Υπάρχουν ερευνητικά δεδομένα για αυξημένο κίνδυνο καρκίνου παχέος εντέρου, μαστού και ενδομητρίου.

Η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να μειώσει σημαντικά αυτούς τους κινδύνους. Σε άτομα με προδιαβήτη, η εντατική αλλαγή τρόπου ζωής μείωσε τον κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη κατά 58% (95%CI 48 έως 66%) σε σύγκριση με το εικονικό φάρμακο.⁷

Μεταβολικό σύνδρομο: Αντιμετώπιση και θεραπεία

Η βάση της θεραπείας του μεταβολικού συνδρόμου είναι η αλλαγή τρόπου ζωής με στόχο την απώλεια βάρους. Η φαρμακευτική αγωγή προστίθεται όταν χρειάζεται και προσαρμόζεται στις συνυπάρχουσες παθήσεις.²

1. Πρώτη γραμμή, αλλαγές τρόπου ζωής: Στόχος είναι απώλεια βάρους 5 έως 10%. Περιλαμβάνει μέτριο θερμιδικό έλλειμμα (500 έως 750 kcal την ημέρα), τουλάχιστον 150 λεπτά την εβδομάδα αερόβιας δραστηριότητας και συνεχή υποστήριξη για αλλαγή συμπεριφοράς. Προτιμώνται το μεσογειακό πρότυπο και η δίαιτα DASH, ενώ οι κετογονικές δίαιτες δεν συνιστώνται λόγω αύξησης της LDL. Συμπληρώνονται από διακοπή καπνίσματος και επαρκή ύπνο.²
2. Δεύτερη γραμμή, φαρμακευτική αγωγή: Αντιμετωπίζει κάθε παράγοντα ξεχωριστά και, όταν υπάρχει παχυσαρκία, και το βάρος.²
   • Φάρμακα για την παχυσαρκία (BMI ≥27 kg/m²): η σεμαγλουτίδη και η τιρζεπατίδη προκαλούν απώλεια βάρους μέχρι 15 έως 21% και βελτιώνουν τον μεταβολικό κίνδυνο, με το κόστος και τις γαστρεντερικές ενοχλήσεις να περιορίζουν τη χρήση. Το όφελος χάνεται μετά τη διακοπή.²
   • Διαβήτης τύπου 2 με καρδιαγγειακή νόσο ή αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο (10ετής κίνδυνος PREVENT ≥7,5%): συστήνονται αναστολείς SGLT2 ή θεραπείες βασισμένες στο GLP-1, ή και τα δύο, ανάλογα με τα συνοδά νοσήματα, για προστασία της καρδιάς και των νεφρών.
   • Χρόνια νεφρική νόσος με διαβήτη ή λευκωματινουρία: αναστολείς του συστήματος ρενίνης-αγγειοτασίνης και SGLT2 ως πρώτη επιλογή. Σε διαβήτη με επίμονη λευκωματινουρία προστίθεται μη στεροειδής ανταγωνιστής των υποδοχέων μεταλλοκορτικοειδών (φινερενόνη) ή θεραπεία GLP-1.
   • Μετφορμίνη: χρησιμοποιείται κυρίως σε προδιαβήτη με επιμένουσα υπεργλυκαιμία ή σε διαβήτη, όχι ως γενική θεραπεία του συνδρόμου.
   • Αρτηριακή πίεση και λιπίδια: αντιυπερτασικά (αναστολείς ΜΕΑ, ανταγωνιστές AT1), στατίνες κυρίως για μείωση της LDL και του καρδιαγγειακού κινδύνου, φιμπράτες ή ω-3 λιπαρά σε σοβαρή υπερτριγλυκεριδαιμία (≥500 mg/dL).²
   • MASLD: μείωση βάρους (≥10% οδηγεί σε βελτίωση ή υποχώρηση), και θεραπεία GLP-1 όταν συνυπάρχει διαβήτης ή MASH με σημαντική ίνωση. Η σεμαγλουτίδη και η ρεσμετιρόμη έχουν εγκριθεί στις ΗΠΑ για MASH με ίνωση σταδίου 2 έως 3. Η επιλογή αποφασίζεται από τον γαστρεντερολόγο/ηπατολόγο, με βάση τις διαθέσιμες στην Ελλάδα ενδείξεις.^2,5
3. Τρίτη γραμμή, βαριατρική χειρουργική: Συνιστάται από BMI ≥35 kg/m² ανεξαρτήτως συνοδών νοσημάτων και μπορεί να εξεταστεί από BMI 30 έως 34,9 kg/m² όταν συνυπάρχει μεταβολική νόσος.⁸ Η οδηγία του 2026 την προτείνει σε παχυσαρκία χωρίς επαρκή ανταπόκριση σε αλλαγές τρόπου ζωής, με ή χωρίς φάρμακα.²

Η βέλτιστη φροντίδα είναι πολυεπιστημονική: παθολόγος, καρδιολόγος, ενδοκρινολόγος, νεφρολόγος, γαστρεντερολόγος/ηπατολόγος και διαιτολόγος συνεργάζονται, με έναν γιατρό αναφοράς που συντονίζει τη φροντίδα.²

Βιβλιογραφία

1. Saklayen MG. The global epidemic of the metabolic syndrome. Curr Hypertens Rep. 2018;20(2):12. doi:10.1007/s11906-018-0812-z
2. Ndumele CE, Rodriguez F, Dixon DL, et al. 2026 AHA/ACC/ADA/ASN guideline for the prevention, detection, evaluation, and management of cardiovascular-kidney-metabolic syndrome: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Joint Committee on Clinical Practice Guidelines. Circulation. 2026;154(4):e50-158. doi:10.1161/CIR.0000000000001453. Συνδημοσίευση: J Am Coll Cardiol. 2026;87(22 Suppl):e1889-2007. doi:10.1016/j.jacc.2026.03.056
3. Alberti KGMM, Eckel RH, Grundy SM, et al. Harmonizing the metabolic syndrome: a joint interim statement of the International Diabetes Federation Task Force on Epidemiology and Prevention; National Heart, Lung, and Blood Institute; American Heart Association; World Heart Federation; International Atherosclerosis Society; and International Association for the Study of Obesity. Circulation. 2009;120(16):1640-5. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.109.192644
4. Khan SS, Matsushita K, Sang Y, et al. Development and validation of the American Heart Association’s PREVENT equations. Circulation. 2024;149(6):430-49. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.123.067626
5. Tacke F, Horn P, Wong VW-S, et al. EASL-EASD-EASO clinical practice guidelines on the management of metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (MASLD). J Hepatol. 2024;81(3):492-542. doi:10.1016/j.jhep.2024.04.031
6. Rinella ME, Lazarus JV, Ratziu V, et al. A multisociety Delphi consensus statement on new fatty liver disease nomenclature. J Hepatol. 2023;79(6):1542-56. doi:10.1016/j.jhep.2023.06.003
7. Diabetes Prevention Program Research Group. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. N Engl J Med. 2002;346(6):393-403. doi:10.1056/NEJMoa012512
8. Eisenberg D, Shikora SA, Aarts E, et al. 2022 American Society for Metabolic and Bariatric Surgery (ASMBS) and International Federation for the Surgery of Obesity and Metabolic Disorders (IFSO) indications for metabolic and bariatric surgery. Surg Obes Relat Dis. 2022;18:1345-56. doi:10.1016/j.soard.2022.08.013