Hepatrat: τι είναι;

Το Hepatrat είναι ένα συμπλήρωμα με Ευρωπαϊκή πατέντα που αναπτύχθηκε με στόχο την υποστήριξη της ηπατικής λειτουργίας, ιδιαίτερα σε άτομα με λιπώδη νόσο του ήπατος. Το κύριο δραστικό του συστατικό είναι η διυδρομυρισετίνη (dihydromyricetin ή DHM), ένα φυσικό φλαβονοειδές που προέρχεται από φυτικά εκχυλίσματα και έχει μελετηθεί για τις αντιοξειδωτικές και αντιφλεγμονώδεις ιδιότητές του.

Η διυδρομυρισετίνη φαίνεται να επηρεάζει πολλαπλούς παθοφυσιολογικούς μηχανισμούς που σχετίζονται με τη λιπώδη νόσο του ήπατος, όπως το οξειδωτικό στρες, την αντίσταση στην ινσουλίνη και τη συσσώρευση λιπιδίων στα ηπατοκύτταρα. Μέσω αυτών των μηχανισμών μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση των ηπατικών ενζύμων και ορισμένων μεταβολικών παραμέτρων.

Hepatrat: Συστατικά

Το Hepatrat κυκλοφορεί σε δισκία διπλής στοιβάδας (double-layer tablets) για στοχευμένη δράση. Τα βασικά συστατικά του Hepatrat περιλαμβάνουν ανά δισκίο:

• 150 mg διυδρομυρισετίνης (DHM)
• 80 mg βιταμίνης C
• 12 mg βιταμίνης E
• 82,5 mg χολίνης

Η διυδρομυρισετίνη θεωρείται το κύριο δραστικό μόριο του σκευάσματος. Οι βιταμίνες C και E δρουν ως αντιοξειδωτικοί παράγοντες και συμβάλλουν στη μείωση του οξειδωτικού στρες στο ήπαρ. Η χολίνη, από την άλλη πλευρά, συμμετέχει στον μεταβολισμό των λιπιδίων και μπορεί να επηρεάσει τη μεταφορά και απομάκρυνση των τριγλυκεριδίων από τα ηπατοκύτταρα.

Ο συνδυασμός αυτών των συστατικών στοχεύει στη μείωση της λιπώδους διήθησης του ήπατος, στη βελτίωση του μεταβολισμού των λιπιδίων και στη μείωση της φλεγμονής που σχετίζεται με τη MASLD.

Hepatrat: Δοσολογία και οδηγίες χρήσης

Στην τυχαιοποιημένη, διπλά τυφλή και ελεγχόμενη με placebo κλινική μελέτη του Annals of Gastroenterology που αξιολόγησε τη χρήση του Hepatrat σε ασθενείς με μεταβολικά σχετιζόμενη στεατωτική νόσο του ήπατος (MASLD), το Hepatrat χορηγήθηκε σε συγκεκριμένο δοσολογικό σχήμα για χρονικό διάστημα 12 μηνών. Οι συμμετέχοντες που εντάχθηκαν στην ομάδα θεραπείας έλαβαν 2 δισκία 2 φορές ημερησίως, δηλαδή συνολικά 4 δισκία την ημέρα. Με το συγκεκριμένο σχήμα, η συνολική ημερήσια πρόσληψη διυδρομυρισετίνης ανερχόταν σε 600 mg.

Η αγωγή συνεχίστηκε για 12 μήνες, με τους ασθενείς να παρακολουθούνται περιοδικά για κλινικές, βιοχημικές και απεικονιστικές παραμέτρους. Το συγκεκριμένο δοσολογικό σχήμα επιλέχθηκε ώστε να αξιολογηθεί η πιθανή επίδραση της διυδρομυρισετίνης στη βελτίωση των ηπατικών ενζύμων, των μεταβολικών δεικτών και της ηπατικής σκληρότητας (ίνωσης) σε ασθενείς με MASLD, ενώ παράλληλα επέτρεψε την εκτίμηση της μακροχρόνιας ασφάλειας και ανοχής του συμπληρώματος.

Στην κλινική πράξη, ωστόσο, η ακριβής δοσολογία θα πρέπει να καθορίζεται από τον θεράποντα ιατρό, ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε ασθενούς.

Hepatrat: Παρενέργειες

Όσον αφορά τις παρενέργειες του Hepatrat, τα διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν ότι το σκεύασμα έχει καλή ανεκτικότητα. Στη δημοσιευμένη κλινική μελέτη στο Annals of Gastroenterology δεν αναφέρθηκαν παρενέργειες που να σχετίζονται με τη λήψη του συμπληρώματος κατά τη διάρκεια της παρακολούθησης.

Παρόλα αυτά, όπως συμβαίνει με όλα τα διατροφικά συμπληρώματα, δεν μπορεί να αποκλειστεί η πιθανότητα σπάνιων ανεπιθύμητων ενεργειών ή αλληλεπιδράσεων με άλλα φάρμακα. Για τον λόγο αυτό, η χρήση του θα πρέπει να γίνεται μετά από ιατρική συμβουλή, ιδιαίτερα σε άτομα με χρόνια νοσήματα ή σε όσους λαμβάνουν φαρμακευτική αγωγή.

Hepatrat: Κριτικές και αποτελεσματικότητα

Οι κριτικές του Hepatrat βασίζονται κυρίως στα αποτελέσματα της διαθέσιμης κλινικής μελέτης. Στη μελέτη του Annals of Gastroenterology, οι ασθενείς που έλαβαν το Hepatrat παρουσίασαν βελτίωση σε αρκετούς δείκτες ηπατικής λειτουργίας, όπως μείωση των ηπατικών ενζύμων ALT και GGT. Επιπλέον, παρατηρήθηκε βελτίωση σε μεταβολικούς δείκτες, όπως η γλυκόζη και η LDL χοληστερόλη. Δείτε τον επόμενο Πίνακα.

Σε ορισμένους ασθενείς καταγράφηκε επίσης μείωση της ηπατικής σκληρότητας στην ελαστογραφία, γεγονός που υποδηλώνει πιθανή θετική επίδραση στην εξέλιξη της ηπατικής ίνωσης (δείτε τον παρακάτω Πίνακα). Παρότι τα αποτελέσματα αυτά είναι ενθαρρυντικά, πρέπει να τονιστεί ότι τα διαθέσιμα δεδομένα είναι ακόμη περιορισμένα και απαιτούνται μεγαλύτερες μελέτες για την πλήρη τεκμηρίωση της αποτελεσματικότητας του προϊόντος.

Hepatrat: τιμή

Η τιμή του Hepatrat μπορεί να διαφέρει ανάλογα με το φαρμακείο. Επειδή πρόκειται για συμπλήρωμα διατροφής που διατίθεται χωρίς ιατρική συνταγή, η τελική τιμή καθορίζεται από την αγορά και ενδέχεται να παρουσιάζει διαφοροποιήσεις μεταξύ διαφορετικών σημείων πώλησης.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ (SPC)

1. ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ

Hepatrat® επικαλυμμένα δισκία

2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ

Κάθε επικαλυμμένο δισκίο περιέχει 150 mg Διυδρομυρισετίνης (Dihydromyricetin, DHM), 82.5 mg χολίνης, 80 mg βιταμίνης C και 12 mg βιταμίνης E.

3. ΦΑΡΜΑΚΟΤΕΧΝΙΚΗ ΜΟΡΦΗ

Επικαλυμμένο δισκίο για από του στόματος χορήγηση.

4. ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ

4.1 Θεραπευτικές ενδείξεις

Το Hepatrat® χρησιμοποιείται ως συμπληρωματική διατροφική υποστήριξη σε ενήλικες ασθενείς με στεατωτική νόσο του ήπατος σχετιζόμενη με μεταβολική δυσλειτουργία (MASLD), ιδιαίτερα σε περιπτώσεις ηπατικής στεάτωσης που συνοδεύονται από διαταραχές ηπατικών ενζύμων, δυσλιπιδαιμία ή ινσουλινοαντίσταση. Η χορήγησή του πρέπει να συνδυάζεται με τροποποίηση τρόπου ζωής, υποθερμιδική δίαιτα, άσκηση και απώλεια βάρους.

4.2 Δοσολογία και τρόπος χορήγησης

Η συνιστώμενη δόση είναι 1-2 δισκία δύο φορές ημερησίως, που αντιστοιχούν σε συνολική ημερήσια δόση 300-600 mg Διυδρομυρισετίνης. Στις διαθέσιμες κλινικές μελέτες η διάρκεια χορήγησης κυμάνθηκε από 3 έως 12 μήνες.

Το προϊόν χορηγείται από του στόματος και συνιστάται η λήψη μετά το γεύμα. Η ασφάλεια και αποτελεσματικότητα σε παιδιά και εφήβους δεν έχουν τεκμηριωθεί επαρκώς.

4.3 Αντενδείξεις

Το προϊόν αντενδείκνυται σε περιπτώσεις υπερευαισθησίας στη Διυδρομυρισετίνη ή σε οποιοδήποτε από τα έκδοχά του. Προσοχή απαιτείται σε ασθενείς με σοβαρή ηπατική ανεπάρκεια ή γνωστή αλλεργία σε φυτικά φλαβονοειδή.

4.4 Ειδικές προειδοποιήσεις και προφυλάξεις κατά τη χρήση

Το Hepatrat® δεν υποκαθιστά τη βασική θεραπευτική αντιμετώπιση της στεατωτικής νόσου του ήπατος, η οποία παραμένει η απώλεια βάρους και η τροποποίηση του τρόπου ζωής. Η αποτελεσματικότητά του φαίνεται να είναι μεγαλύτερη όταν συνδυάζεται με μεσογειακού τύπου διατροφή, περιορισμό επεξεργασμένων υδατανθράκων και τακτική σωματική δραστηριότητα.

Απαιτείται προσοχή σε ασθενείς με σημαντική κατανάλωση αλκοόλ, προχωρημένη ίνωση ή συγχορήγηση πολλαπλών ηπατομεταβολιζόμενων φαρμάκων. Συνιστάται περιοδική παρακολούθηση των ALT, AST, γ-GT, γλυκόζης, HbA1c και λιπιδαιμικού προφίλ.

4.5 Αλληλεπιδράσεις

Δεν υπάρχουν επαρκή κλινικά δεδομένα για σημαντικές φαρμακευτικές αλληλεπιδράσεις. Ωστόσο, θεωρητικά απαιτείται προσοχή κατά τη συγχορήγηση με αντιδιαβητικά, υπολιπιδαιμικά ή άλλα ηπατομεταβολιζόμενα φάρμακα.

4.6 Κύηση και γαλουχία

Δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα σχετικά με τη χρήση του προϊόντος κατά την κύηση ή γαλουχία και η χρήση του δεν συνιστάται χωρίς ιατρική καθοδήγηση.

4.7 Επιδράσεις στην ικανότητα οδήγησης

Το προϊόν δεν αναμένεται να επηρεάζει την ικανότητα οδήγησης ή χειρισμού μηχανών.

4.8 Ανεπιθύμητες ενέργειες

Το Hepatrat® είναι γενικά καλά ανεκτό. Οι ανεπιθύμητες ενέργειες που έχουν αναφερθεί είναι συνήθως ήπιες και περιλαμβάνουν γαστρεντερική δυσφορία, ναυτία, δυσπεψία, διάρροια, κεφαλαλγία ή ήπια κόπωση. Σπάνια μπορεί να εμφανιστούν αντιδράσεις υπερευαισθησίας.

4.9 Υπερδοσολογία

Δεν έχουν αναφερθεί περιστατικά σοβαρής υπερδοσολογίας. Σε περίπτωση υπερβολικής λήψης συνιστάται συμπτωματική αντιμετώπιση και ιατρική παρακολούθηση.

5. ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ

5.1 Φαρμακοδυναμικές ιδιότητες

Η Διυδρομυρισετίνη είναι φυσικό φλαβονοειδές με αντιοξειδωτικές, αντιφλεγμονώδεις και ηπατοπροστατευτικές ιδιότητες. Πειραματικά και κλινικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι συμβάλλει στη βελτίωση της ηπατικής στεάτωσης, της ινσουλινοαντίστασης και του μεταβολισμού λιπιδίων και γλυκόζης μέσω μείωσης του οξειδωτικού στρες, ρύθμισης φλεγμονωδών κυτταροκινών και βελτίωσης της μιτοχονδριακής λειτουργίας.

Σε τυχαιοποιημένες κλινικές μελέτες σε ασθενείς με στεατωτική νόσο του ήπατος σχετιζόμενη με μεταβολική δυσλειτουργία (MASLD) παρατηρήθηκε βελτίωση των ALT και γ-GT, μείωση της ηπατικής σκληρότητας και βελτίωση γλυκαιμικών και λιπιδαιμικών παραμέτρων.

5.2 Φαρμακοκινητικές ιδιότητες

Η Διυδρομυρισετίνη εμφανίζει περιορισμένη από του στόματος βιοδιαθεσιμότητα, ταχεία κατανομή στους ιστούς και μεταβολισμό κυρίως στο ήπαρ και το γαστρεντερικό σύστημα. Η απέκκριση πραγματοποιείται μέσω χολής και ούρων.

5.3 Προκλινικά δεδομένα ασφάλειας

Τα διαθέσιμα προκλινικά δεδομένα δεν καταδεικνύουν σημαντική τοξικότητα στις συνιστώμενες δόσεις. Ωστόσο, δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα σχετικά με καρκινογένεση, μεταλλαξιογένεση ή αναπαραγωγική τοξικότητα.

6. ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ

6.1 Έκδοχα

Το προϊόν περιέχει τα εξής έκδοχα: microcrystalline cellulose, sorbitol, choline L-bitartrate, Ampelopsis grossedentata, ascorbic acid, starch pregelatinized, magnesium stearate, DL-alpha-tocopherol acetate, silicon dioxide, maltodextrin, modified food starch.

6.2 Συνθήκες φύλαξης

Φυλάσσεται σε θερμοκρασία κάτω των 25°C, προστατευμένο από υγρασία και άμεσο ηλιακό φως.

7. ΚΑΤΟΧΟΣ ΑΔΕΙΑΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ

UNI PHARMA ABEE, 14 χλμ. Ε.Ο. Αθηνών-Λαμίας, 145 64 Κηφισιά

Η μεταβολικά σχετιζόμενη στεατωτική νόσος του ήπατος (metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease, MASLD) αποτελεί τη νεότερη ορολογία για τη μη αλκοολική λιπώδη νόσο του ήπατος (NAFLD). Η αλλαγή της ονομασίας καθιερώθηκε το 2023 από διεθνείς επιστημονικές εταιρείες ηπατολογίας, με στόχο να αποτυπώσει καλύτερα τον κεντρικό ρόλο της μεταβολικής δυσλειτουργίας και των καρδιομεταβολικών παραγόντων κινδύνου στην παθογένεση της νόσου.

Η διάγνωση της MASLD απαιτεί την παρουσία ηπατικής στεάτωσης, η οποία συνήθως ανιχνεύεται με απεικονιστικές εξετάσεις όπως το υπερηχογράφημα, σε συνδυασμό με τουλάχιστον έναν καρδιομεταβολικό παράγοντα κινδύνου, όπως παχυσαρκία, σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2, υπέρταση, αυξημένα τριγλυκερίδια ή χαμηλή HDL χοληστερόλη, αφού αποκλειστούν άλλες αιτίες ηπατικής νόσου και σημαντική κατανάλωση αλκοόλ. Στο νέο αυτό πλαίσιο, ο όρος «στεατωτική νόσος του ήπατος» χρησιμοποιείται ως γενικός όρος που περιλαμβάνει όλες τις παθήσεις στις οποίες υπάρχει συσσώρευση λίπους στο ήπαρ, ανεξάρτητα από την αιτιολογία.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, η MASLD αποτελεί σήμερα τη συχνότερη χρόνια ηπατική νόσο. Η επίπτωσή της στον ενήλικο πληθυσμό έχει αυξηθεί σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες, από περίπου 25% στις αρχές της δεκαετίας του 2000 σε περίπου 38% τα τελευταία χρόνια, ενώ εκτιμάται ότι μπορεί να φτάσει ακόμη και το 55% μέχρι το 2040 . Η νόσος είναι ιδιαίτερα συχνή σε άτομα με μεταβολικό σύνδρομο, παχυσαρκία ή σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2, όπου η επίπτωση μπορεί να φτάνει το 65-75% των ασθενών.

Μεταβολικά σχετιζόμενη στεατωτική νόσος του ήπατος (MASLD): Παθογενετικοί μηχανισμοί

Η παθογένεση της MASLD είναι πολυπαραγοντική και περιλαμβάνει μια σύνθετη αλληλεπίδραση μεταξύ μεταβολικών, φλεγμονωδών, γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Κεντρικό ρόλο έχει η αντίσταση στην ινσουλίνη, η οποία οδηγεί σε αυξημένη λιπόλυση στο λιπώδη ιστό και αυξημένη ροή ελεύθερων λιπαρών οξέων προς το ήπαρ. Τα λιπαρά οξέα αποτελούν βασικό υπόστρωμα για τη συσσώρευση τριγλυκεριδίων στα ηπατοκύτταρα και τον σχηματισμό λιποσταγονιδίων.

Παράλληλα, η αυξημένη λιπονεογένεση στο ήπαρ συμβάλλει σημαντικά στη συσσώρευση λίπους. Σε συνθήκες παχυσαρκίας και μεταβολικής δυσλειτουργίας, αυξάνεται η δραστηριότητα μεταγραφικών παραγόντων όπως οι SREBP-1c και ChREBP, οι οποίοι προάγουν τη σύνθεση λιπαρών οξέων από υδατάνθρακες. Το αποτέλεσμα είναι η συσσώρευση τριγλυκεριδίων και τοξικών λιπιδικών ενδιάμεσων μορίων στο ήπαρ, τα οποία μπορούν να προκαλέσουν φλεγμονή και κυτταρική βλάβη.

Σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της νόσου παίζουν το οξειδωτικό στρες, η μιτοχονδριακή δυσλειτουργία και το στρες του ενδοπλασματικού δικτύου. Οι διαταραχές αυτές οδηγούν σε ενεργοποίηση φλεγμονωδών μηχανισμών και προάγουν την εξέλιξη της νόσου από απλή στεάτωση σε στεατοηπατίτιδα και ίνωση. Η δυσλειτουργία του λιπώδους ιστού και η διαταραχή της έκκρισης αδιποκινών, όπως η λεπτίνη, η αδιπονεκτίνη και η ρεζιστίνη, συμβάλλουν επίσης στη φλεγμονή και στη μεταβολική δυσλειτουργία.

Τα τελευταία χρόνια έχει αναδειχθεί και ο ρόλος του άξονα εντέρου-ήπατος. Η δυσβίωση του εντερικού μικροβιώματος και η αυξημένη εντερική διαπερατότητα μπορούν να οδηγήσουν σε μεταφορά μικροβιακών προϊόντων στη πυλαία κυκλοφορία, ενεργοποιώντας φλεγμονώδεις μηχανισμούς στο ήπαρ. Παράλληλα, γενετικοί παράγοντες φαίνεται να επηρεάζουν σημαντικά την ευαισθησία στην ανάπτυξη της νόσου. Μεταλλάξεις σε γονίδια όπως τα PNPLA3, TM6SF2 και MBOAT7 έχουν συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο ανάπτυξης και εξέλιξης της MASLD.

Μεταβολικά σχετιζόμενη στεατωτική νόσος του ήπατος (MASLD): Συμπτώματα και διάγνωση

Η MASLD είναι συχνά ασυμπτωματική και πολλές φορές διαγιγνώσκεται τυχαία κατά τη διερεύνηση αυξημένων ηπατικών ενζύμων ή μετά από εύρημα λιπώδους ήπατος σε υπερηχογράφημα. Δεν υπάρχει ένα μοναδικό διαγνωστικό τεστ για τη νόσο. Η διάγνωση βασίζεται στον συνδυασμό απεικονιστικών ευρημάτων, μεταβολικών παραγόντων κινδύνου και αποκλεισμού άλλων αιτιών ηπατικής νόσου.

Η βαρύτητα της ίνωσης αποτελεί τον σημαντικότερο προγνωστικό παράγοντα για την εξέλιξη της νόσου. Αν και η βιοψία ήπατος παραμένει η εξέταση εκλογής για την εκτίμηση της ίνωσης, χρησιμοποιείται πλέον όλο και λιγότερο επειδή αποτελεί επεμβατική πράξη. Στην κλινική πράξη χρησιμοποιούνται μη επεμβατικοί δείκτες, όπως οι FIB-4 και NAFLD fibrosis score, καθώς και απεικονιστικές μέθοδοι όπως η ελαστογραφία (FibroScan) ή η μαγνητική ελαστογραφία για την εκτίμηση της ηπατικής σκληρότητας.

MASLD: Θεραπεία και ο ρόλος του Hepatrat

Η βασική θεραπευτική προσέγγιση της μεταβολικά σχετιζόμενης στεατωτικής νόσου του ήπατος (MASLD) παραμένει η τροποποίηση του τρόπου ζωής. Η απώλεια σωματικού βάρους μέσω υποθερμιδικής δίαιτας και αυξημένης φυσικής δραστηριότητας αποτελεί την πιο αποτελεσματική παρέμβαση για τη μείωση της ηπατικής στεάτωσης. Ακόμη και μέτρια απώλεια βάρους μπορεί να μειώσει σημαντικά το ηπατικό λίπος, ενώ μεγαλύτερη απώλεια μπορεί να οδηγήσει σε βελτίωση της στεατοηπατίτιδας και της ηπατικής ίνωσης. Παράλληλα, η σωστή αντιμετώπιση των μεταβολικών παραγόντων κινδύνου, όπως ο σακχαρώδης διαβήτης, η δυσλιπιδαιμία και η παχυσαρκία, αποτελεί βασικό στόχο της θεραπείας.

Τα τελευταία χρόνια υφίσταται αυξανόμενο ενδιαφέρον για συμπληρωματικές παρεμβάσεις που μπορούν να υποστηρίξουν τη θεραπευτική αντιμετώπιση της μεταβολικά σχετιζόμενης στεατωτικής νόσου του ήπατος (MASLD). Αρκετά διατροφικά συμπληρώματα έχουν προταθεί ως πιθανές επικουρικές παρεμβάσεις. Ένα από αυτά είναι το Hepatrat, ένα σκεύασμα που έχει μελετηθεί σε ασθενείς με λιπώδη νόσο του ήπατος και στοχεύει στη βελτίωση της ηπατικής λειτουργίας και ορισμένων μεταβολικών παραμέτρων.

Βιβλιογραφία

1. Michailidou Ε, Papadakos SP, Κoukoulioti Ε, Paraskevopoulou S, Μela M, Fytili P, Ioannidou P, Cholongitas Ε, Τriantafyllou Κ, Papatheodoridis GV. Dietary supplement based on dihydromyricetin in metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease: a double-blind, placebo-controlled, randomized clinical trial. Ann Gastroenterol 2026 Jan-Feb;39(1):54-62.
2. Reinson T, Bilson J, Childs C, Buchanan RM, Targher G, Byrne CD. Metabolic dysfunction associated steatotic liver disease: mechanisms, diagnosis, and management in adults. BMJ Med 2026 Mar 31;5(1):e002038.
3. Polyzos SA, Kountouras J. Vitamin E in metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease. J Gastroenterol Hepatol 2025 Feb;40(2):551-552.
4. Kountouras J, Kazakos E, Polyzos SA, Papaefthymiou A, Zavos C, Tzitiridou-Chatzopoulou M, Chatzopoulos D, Vardaka E, Gatopoulou A, Kyrailidi F, Mouratidou MC, Doulberis M. Potential impact of trained innate immunity on the pathophysiology of metabolic dysfunction-associated fatty liver disease. Clin Immunol 2023 Nov;256:109776.
5. Kountouras J, Kazakos E, Kyrailidi F, Polyzos SA, Zavos C, Arapoglou S, Boziki M, Mouratidou MC, Tzitiridou-Chatzopoulou M, Chatzopoulos D, Doulberis M, Papaefthymiou A, Vardaka E. Innate immunity and nonalcoholic fatty liver disease. Ann Gastroenterol 2023 May-Jun;36(3):244-256.